Molengids - door een molenvrijwilliger
Oliemolen De Zoeker
Al meer dan drie eeuwen "slaan" de Zaanse oliemolens olie uit allerlei vette zaden. In de loop der eeuwen werd het mechanisme van de molens meer geperfectioneerd en daardoor de productie opgevoerd.
Dwarsdoorsnede van oliemolen De Zoeker
Alles begint bij de wieken die de wind vangen.
(Klik op de afbeelding om deze te vergroten)
De techniek die de kracht naar beneden brengt, bestaat uit:
- Wiekenas en Bovenwiel: De draaiende beweging van de wieken gaat via de wiekenas naar het grote bovenwiel.
- Staande spil: Dit is de centrale verticale as die de kracht van boven helemaal naar de begane grond brengt.
- Steenwiel en Steenspil: Deze onderdelen drijven specifiek de zware KANTSTENEN aan.
- Wentelas en wentelwiel: Dit onderdeel drijft onder andere het BLOK het het VUISTER aan.
Van pinda's tot pinda-olie (1/5)
Het Pletten: De Kantstenen
De meest opvallende onderdelen op de werkvloer zijn de KANTSTENEN. Dit zijn twee gigantische verticale stenen van elk 2400 kg. Zij draaien rond op een platte ondergrond (het DOODBED) en pletten daar het zaad, zoals lijnzaad of koolzaad, tot een fijn "meel".
Het DOODBED is de vaste, platte ondergrond gemaakt van gietijzer waarop de zware kantstenen van de molen ronddraaien. De belangrijkste rollen van het doodbed zijn:
- Basis voor het pletten: Het dient als de stevige bodem waarop grondstoffen, zoals lijnzaad, koolzaad of pinda-afval, worden uitgespreid.
- Weerstand bieden: De twee gigantische kantstenen, die elk ongeveer 2400 kg wegen, rollen over dit bed heen. Het doodbed biedt de nodige tegendruk zodat de zware stenen de zaden effectief kunnen verbrijzelen tot een fijn "meel".
Van pinda's tot pinda-olie (2/5)
De Vuister: verwarming van het "meel"
Het "meel" wordt daarna op een stenen fornuis (het VUISTER) verwarmd tot ongeveer 80 graden Celsius. Dit is nodig om de in het meel aanwezige vetten "los" te maken. Een rondwentelend roerijzer zorgt ervoor dat het meel niet aanbrandt.
Het verwarmde meel wordt op een vernuftige manier in een trechter gevuld en belandt in twee wollen zakken, BUUL genaamd. De gevulde buul wordt geplaatst tussen een heel speciaal gevlochten mat, het HAAR, in een omslag van stevig leer. Vroeger werd de mat gevlochten van paardenhaar (vandaar de naam), tegenwoordig is het noodgedwongen sisalvezel.
Van pinda's tot pinda-olie (3/5)
Het Blok: de persing
Het geheel komt terecht in het BLOK (de eigenlijke oliepers) tussen twee polsdikke stalen platen.
Dan zet de molenaar de HEI in werking. Deze zware paal (gewicht circa 200 kilogram) wordt opgetild door de spaken van de - op de eerste zolder liggende - WENTEL-AS. De vallende HEI raakt op zijn beurt weer de wig-vormige SLAG BEITEL.
Hierdoor ontstaat na zo'n 80 slagen een enorme zijwaartse druk in het blok van wel 280 atmosfeer!
Als de olie op deze manier uit het meel is geperst en via gaten in de onderkant van het blok is afgeleid, wordt de spanning opgeheven door middel van de LOS BEITEL. Een contrawig dat door een andere HEI naar beneden wordt geslagen.
Van pinda's tot pinda-olie (4/5)
Verwerking van de "koek"
Op de KAAK wordt de BUUL van het tot een keiharde KOEK samengeperste meel gestript. Vervolgens wordt de koek versneden om tot veegvoeder te dienen.
De nog vethoudende onderrand ondergaat nogmaals het proces van malen en persen.
Bij het verwerken van lijn- en raapzaad - in vroeger dagen - was het onmogelijk om in één keer alle olie uit het meel te persen. Dan werden de VOORSLAGKOEKEN in de STAMPERIJ verbrijzeld, vervolgens weer vermalen en verwarmd, waarna in het NASLAG onder een nog hogere druk (300 atm.) het laatste restje olie werd verwijderd.
Van pinda's tot pinda-olie (5/5)
Het eindproduct pinda olie
Wat is er nu lekkerder zijn dan pindaolie die is geperst in deze oude molen? De pure, natuurlijke pindaolie is perfect voor het bakken van gerechten, als basis voor dressings, of gewoon als dip.
Beschikbaar in onze winkel:
- 100 ml — ideaal voor onderweg of om uit te proberen
- 250 ml — de perfecte maat voor thuisgebruik
- 500 ml — voor wie echt van de smaak houdt
De molenaar van De Zoeker
Ruud Nieuwhof
Geboren in Wormerveer, 1966
Woont in De Zoeker, Kalverringdijk 31 in Zaandam
“Vanaf mijn derde woonde ik naast De Zaanse Schans in een van de brugwachtershuisjes aan de Leeghwaterweg. Mijn vader was brugwachter. Molens trokken dus vanzelf mijn aandacht en vanaf mijn dertiende kwam ik veel bij molenaar Piet Kaal op De Zoeker.
Ik heb een opleiding gevolgd om schilder te worden, maar molens hadden mijn hart. Toen het molenaarschap op De Zoeker vrijkwam, hoefde ik niet lang na te denken en ben ik in 1992 overgestapt uit het schildersvak naar De Zoeker.
Voor mij is elke dag op De Zoeker een hoogtepunt, maar het mooiste eraan vind ik mijn vrijheid."
De Zoeker: houten fabriek op windkracht
De Zoeker werd in 1672 door de Zaandijkse molenmaker Claas Pietersz. Baas gebouwd. Eigenlijk gaat de geschiedenis van De Zoeker nog verder terug, want hoewel het onderachtkant onder de stelling en de lange schuur nieuw waren, was het eigenlijke molenlijf afkomstig van een voormalige Noord-Hollandse watermolen. De windbrief (dat is het recht om de wind te mogen gebruiken) van deze molen is gedateerd op 27 april 1676 en uitgegeven aan Claas Pietersz. Ba.
Ook oliemolen De Zoeker, gebouwd in Zaandijk, raakte door de opkomst van de stoomfabrieken uit de gratie. In 1891 werd de molen er niet mooier op: het binnenwerk verdween en de molen werd ingericht als verfmolen. In februari 1925 werd de molen zwaar beschadigd door een windhoos. Dankzij vrijwillige bijdragen werd hij weer opgeknapt. In 1940 raakte de molen buiten bedrijf. In 1950 kwam De Zoeker in handen van de gemeente Zaandijk.
Een nieuwe plek voor De Zoeker
Op 1 augustus 1968 werd de molen op spectaculaire wijze overgebracht van het Guisveld te Zaandijk naar zijn huidige plek op de Zaanse Schans. Bij deze operatie werd het molenlijf met een grote kraan over de bedrading van de spoorweg getild. De molen moest zijn vertrouwde plek verlaten vanwege nieuwbouwplannen. Na de overplaatsing werd De Zoeker overgedragen aan Vereniging de Zaansche Molen.
Openingstijden De Zoeker
- Maandag
- 10:00 – 15:30
- Dinsdag
- Gesloten
- Wo – Do
- 10:00 – 15:30
- Vr – Zo
- Gesloten