Het Persen: het slagwerk

Dit is het meest luidruchtige en technische deel van de molen. Hier wordt de olie daadwerkelijk uit het meel geperst:

• Wentelas: Op de eerste zolder ligt de wentelas. Deze as heeft uitstekende spaken (ook wel 'nokken' of 'vuisthouten' genoemd).
• De Hei: De spaken van de wentelas tillen de hei (een zware stamper van +/- 1.200 kg) op en laten deze vervolgens vallen.
• Slagbeitel en Blok: De vallende hei slaat op de wigvormige slagbeitel. Hierdoor ontstaat in het persblok een enorme zijwaartse druk van wel 280 atmosfeer, waardoor de olie uit de zakken (buulen) geperst wordt.
• Losbeitel: Wanneer al de olie eruit is, wordt een andere hei gebruikt om op de losbeitel te slaan. Dit is een contra-wig die de spanning in het blok weer opheft, zodat de molenaar de geperste koeken kan verwijderen.

Voorslag en naslag

In de oliemolen wordt het proces van olie persen in twee fasen verdeeld omdat het vroeger niet mogelijk was om alle olie in één keer uit het meel te persen. Het verschil tussen de voor- en naslag zit in het moment van persen en de gebruikte druk:

• Voorslag (de eerste persing): Het verwarmde meel wordt voor de eerste keer in het "voorslagblok" geperst onder een druk van 280 atmosfeer. Hierbij komt de eerste olie vrij en blijven er zogenaamde "voorslagkoeken" over.
• Naslag (de tweede persing): Omdat er na de eerste keer nog olie in de koeken zit, worden deze koeken opnieuw verkruimeld, vermalen en verwarmd. Daarna ondergaan ze de "naslag", waarbij ze onder een nog hogere druk van 300 atmosfeer worden geperst om de allerlaatste restjes olie eruit te krijgen.

De "buul" en het "haar"

In de oliemolen wordt voor de "buul" paardenhaar gebruikt (of werd het vroeger gebruikt) voor het maken van een "haar". Dit is een heel speciaal gevlochten mat die een cruciale rol speelt bij het persen van de olie.

Hier zijn de belangrijkste details over het gebruik hiervan:

• Bescherming en stevigheid: wanneer het warme meel in de zakken (de bulen) zit, worden deze zakken tussen de gevlochten matten van het "haar" geplaatst. Dit geheel gaat vervolgens in een omslag van stevig leer voordat het in het persblok komt.
• Bestand tegen extreme druk: omdat de hamer (de hei) met enorme kracht slaat en er een druk ontstaat van wel 280 atmosfeer, is er een materiaal nodig dat zeer sterk is, maar ook flexibel genoeg om de olie door te laten.
• Naamsverklaring: De term "het haar" wordt nog steeds gebruikt in de molen, maar tegenwoordig wordt er vaak uit noodzaak sisalvezel gebruikt in plaats van echt paardenhaar om deze matten te vlechten.

Kortom, het paardenhaar zorgde voor een oersterke, gevlochten mat die de zak met meel beschermde tijdens het persproces, terwijl de olie er toch doorheen kon sijpelen.

Slag-hei en de los-hei

Het belangrijkste verschil tussen de slag-hei en de los-hei ligt in hun functie binnen het persproces: de ene zorgt voor de druk om olie te winnen, terwijl de andere die druk weer opheft.

Dit zijn de specifieke verschillen:

De Slag-hei (De 'vastslaande' hamer):

• Functie: Deze zware hamer (ca. 200 kg) wordt gebruikt om de olie uit het meel te persen.
• Werking: De hei wordt opgetild door de wentelas en valt vervolgens met grote kracht op de wigvormige slagbeitel.
• Resultaat: Door het herhaaldelijk slaan op de slagbeitel ontstaat er een enorme zijwaartse druk van wel 280 atmosfeer in het persblok, waardoor de olie uit de zakken wordt geperst.

De Los-hei (De 'losslaande' hamer):

• Functie: Deze hamer wordt pas gebruikt als de olie uit het meel is geperst en de molenaar de geperste koeken uit het blok wil halen.
• Werking: De los-hei slaat op de losbeitel, wat een zogenaamde "contra-wig" is.
• Resultaat: Door op deze tegen-wig te slaan, wordt de enorme spanning in het persblok direct opgeheven, zodat de onderdelen weer loskomen en de zakken verwijderd kunnen worden.

Kortom: de slag-hei zet het mechanisme "vast" om druk op te bouwen, en de los-hei slaat het mechanisme weer "los".